Zonder titel (fotogram)

Een fotogram ontstaat zonder camera. László Moholy-Nagy legde voorwerpen rechtstreeks op lichtgevoelig papier en stelde dat aan licht bloot, zodat de vormen zich als schaduw en helderheid aftekenden. In dit blad uit 1923 vult een grote donkere cirkel de rechterbovenhoek, terwijl diagonale banen van licht en donker linksonder over het vlak lopen. De voorwerpen zelf zijn verdwenen; wat overblijft is de afdruk van hun ondoorzichtigheid en doorschijnendheid. Het beeld is een gelatinezilverdruk van 17,7 bij 23,7 centimeter.

De opbouw berust volledig op tonale overgangen. Waar een voorwerp het papier afdekte bleef het licht, waar het licht ongehinderd viel werd het donker, en tussen die uitersten ligt een reeks grijzen die de rand van elk object verzachten. Moholy-Nagy behandelde licht daarmee als het eigenlijke materiaal, niet als middel om iets na te bootsen. De diagonale banen wekken beweging en diepte op een vlak dat geen perspectief kent. Hij vatte het fotogram op als een manier om met licht te schrijven, los van het lensbeeld dat de fotografie tot dan beheerste.

Moholy-Nagy maakte zijn eerste fotogrammen omstreeks 1922, deels samen met Lucia Moholy, en bleef het procedé de rest van zijn leven onderzoeken. In 1923 werd hij meester aan het Bauhaus, waar hij fotografie en licht tot leerstof maakte. Het fotogram stond daarbij los van het schilderij en het drukwerk, als een medium op zichzelf. In 1925 bundelde hij die opvattingen in zijn boek Malerei, Fotografie, Film, dat als deel acht in de reeks Bauhausbücher verscheen.

Het origineel bevindt zich in het Museum of Modern Art in New York, dat het blad in 1939 als anonieme schenking verwierf en onder objectnummer 507.1939 bewaart. Het is te zien in de collectie van het Museum of Modern Art. Bij willem. wordt Zonder titel (fotogram) als kunstdruk in beperkte oplage uitgevoerd, op aanvraag gedrukt in het eigen atelier in Nederland en binnen drie weken ingelijst aan huis bezorgd.